by

Rai rahun mutin hafalun konvoi Xanana ba Mehara hodi hanoin hikas 22-09-1982

MEHARA (MÍDIA SECOMS) — Iha Domingu, loron 20 fulan-Setembru 2026, dadeer kmanek haroman sidade Lospalos ho loron-manas ne’ebé manas. Lalehan moos no kalohan ne’ebé furak no hakmatek. Kombinasaun hosi loro-matan bé nabilan no anin dadeer kria armonia ida bé kalma tebes ho klima pozitivu. Ambiente iha dalan sente seguru no konduzivu, ho komunidade sira hala’o atividade normál ho maneira ordenadu no pasífiku hanesan laiha preokupasaun.

Depois de misa remata iha Kapeliña Koléjiu ADM Lospalos, iha tuku 9:34 dadeer OTL natureza ida, karik halo ema bé haree, hakarak atu haree bebeik ho matan ba momentu ne’ebé akontese iha Koléjiu ADM Lospalos.

Komandante Em Xefi das FALINTIL atual Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão, figura nasionál ida bé hakat ho umilde no revolusionáriu tebes ba nia karreta ofisiál maibé nakfilak tiha derepente. Ho simplesidade no oin midar bé nakonu ho ksolok, Xanana sa’e Minibus ida ne’ebé prepara hosi Ministériu Administrasaun Estatal (MAE) nian. Sim, Minibus baibain ida maibé istóriku tebes. Iha loron ne’ebá, Xanana Gusmão hili atu mosu inkógnitu, kahur ho komitiva ne’ebé limitadu tebes: Ministru Administrasaun Estatal (MAE) Thomas do Rosário Cabral, Sekretáriu Estadu Komunikasaun Sosiál (SECOMS) Expedito Loro Dias Ximenes no jornalista na’in-11 hanesan na’in-3 hosi Relasaun Públika Primeiru-Ministru (PM) nia mídia, ida hosi SECOMS nia mídia, no jornalista na’in hitu seluk).

Iha kareta laran, ne’ebé bele akomoda ema na’in 19 ho situasaun relaxadu no familiar tebes. Kadeira Minibus ne’ebé preparadu: Komandante Em Xefi das FALINTIL tur iha parte liman-loos, Sekretariu Estadu Komunikasaun Sosiál (SECOMS) Expedito Loro Dias Ximenes iha parte klaran no Ministru Administrasaun Estatal (MAE) Thomas do Rosário Cabral tur iha kadeira parte odamatan nian. Iha sira nia oin, Primeiru-Ministru nia guarda-espesiál ida ne’ebé tur hamutuk ho eskoltu seluk nu’udar kondotor, iha ne’ebé konvoiu ne’e furak tebtebes, úniku no intrigante duni. Grupu ne’e la’o iha dalan, hodi huu rai-rahun mutin sae maka’as hodi goza viajen ne’ebé laiha interrupsaun, iha ne’ebé karreta Polísia Tránzitu nian ida mak lidera dalan, tuir fali hosi ekipa seguransa PM nian, hodi forma totál veíkulu ualu, hanesan korrida VVIP loloos. Ne’e hanesan memória úniku ida maka’as: Xanana Gusmão iha veíkulu “baibain”, akompaña liña ida hosi veíkulu estraordináriu sira.

Prezensa hosi komitiva boot ida-ne’e naturalmente hamosu pergunta barak. Saida mak Xanana nia finalidade loloos hodi lori jornalista sira ba ponta leste?

Espekulasaun buras bebeik. Ema balun hanoin katak ida-ne’e mak palku ba líder ida atu hatudu nia realizasaun hanesan ho manifestasaun kampaña. Maibé, asumsaun ne’e sala duni. Viajen ne’e hanesan peregrinasaun no tentativa atu reflete momentu monumentál ida ne’ebé akontese iha dékada sira liubá, espesífikamente iha loron 22 fulan-Setembru tinan 1982. Tanba iha tempu ne’ebá, iha Liurai Miguel nia rezidénsia iha Mehara—depois Bispu lidera misa iha Tutuala—Xanana aprezenta dokumentu rezisténsia importante sira ba Monseñor Martinho da Costa Lopes. Viajen ohin nian mak istória nonook ida-ne’ebé atu hatudu momentu istóriku tebes iha tempu rezisténsia.

Viajen ba Mehara aprezenta istória úniku ida. Tuir dalan, estrada taka ho rai-mutin no rai-rahun. Enkuantu kareta hotu ne’ebé la’o, rai-rahun mutin bé mahar hafalun konvoi tomak.

Kondisaun hirak-ne’e hamosu momentu divertidu no hamosu kómiku iha dalan klaran. Polísia Lautém, ne’ebé koloka iha estrada ninin, ho lais no ho respeitu fó kontenénsia ba karreta Prado ida iha konvoi nia klaran, deskonfia maka’as katak Komandante em Xefi Kay Rala Xanana Gusmão mak iha laran. Rezidente sira iha estrada iha poposaun Mehara, inklui veteranu sira, halo hanesan—foti sira nia liman no hakru’uk ho respeitu ba kareta Prado ne’ebé liu, hodi sauda imajen hosi sira nia líder bé sira hadomi.

Laiha ida mak hanoin katak, figura ne’ebé sira hein hela, tuur nonook iha kareta Minibus laran bé tuir kareta Polísia Tránzitu ida nia kotuk, kahur malu ho kareta seluk. Xanana karik hamnasa iha laran ba “efeitu ne’ebé la loos” hosi populasaun hirak-ne’e.

Konvoiu ne’e ikusmai to’o iha nia destinasaun: área Irapata ka Lagoa Iralalaro iha parte Mehara nian. Iha ne’ebá, ema na’in-tolu hein ona iha aihun ida bé fó mahon, ho kadeira ai ne’ebé prepara ona ba Xanana atu tur nu’udar fatin deskansa, hodi sente lagoa Iralalaro nian anin malirin bé huu maka’as no ho natureza hakmatek. Iha ne’ebá mak ekipa sira hotu halibur hamutuk hodi rona saida mak Xanana atu konta istória, hamutuk ho nia alin veteranu sira hosi ponta leste.

Bainhira to’o iha área ne’ebé hale’u ho beleza naturál Iralalaro nian, mistériu iha viajen “inkógnitu” konsege to’o duni nia alvu. Xanana tur iha jornalista sira nia oin, hodi esplika ho kalma ninia objetivu prinsipál hodi lori ekipa mídia nian atu haree no grava fatin istóriku sira ho matan rasik. Lembransa moris ida, loron rua de’it molok aniversáriu ninia enkontru gloriozu ho Monseñor Martinho da Costa Lopes iha loron 22 fulan-setembru.

“Ha’u lori imi (jornalista) mai, ha’u hamutuk ho sira ne’ebé uluk ami hamutuk hodi konta istória ne’e, tanba lae dehan nia entrega saida, hasoru malu halo saida, tanba sá mak hasoru malu” Xanana Gusmão ko’alia ba journalista sira.

Iha ne’ebá mak Xanana konta katak, tama iha períodu hosi tinan 1977 to’o 1978, laloran presaun militár baku Rezisténsia la para. Iha tempu hanesan, sofrimentu aumenta ba populasaun sivíl, ne’ebé tenke aguenta krize ai-han, krize bee-moos no ameasa seguransa.

Hosi munisípiu oin-oin—Baucau, Venilale, Ossu, Viqueque to’o Lautém no Laga—ema rihun ba rihun obrigadu atu halai sai hosi sira-nia rai. Sira la’o haleu dezesperu hodi buka seguransa iha Foho Matebian.

Iha anin-boot krize ida-ne’e nia leet mak Rezisténsia nia lideransa hetan teste. Situasaun obriga sira atu formula estratéjia foun hodi mantein ahi luta nian lakan nafatin. Hosi krize ine’e nia laran, hahú ho kapítulu foun ida: Ponta Leste sa’e ba kna’ar xave ida hodi organiza filafali nia fileira no tau baze ba estratéjia gerilla nian bé sei muda rezisténsia nia lala’ok.

Xanana konta tuir hodi hatudu liman ba área OI, parte Mehara bé dook hosi Xanana nia matan, lori Xanana fila fali ba pájina pasadu nian. Nia hanoin hikas oinsá nia hahú atu profunda no analiza estratéjia gerilla hosi parte oioin iha mundu—hosi Vietname to’o Kuba no to’o Angola.

Iha jornalista sira nia oin, Xanana dehan lisaun funu la’ós de’it kalkula tátika arma nian. Funu gerilla mak kona-ba kahur ho natureza, komprende rai no komprende karakter lokál tomak.

Hosi ne’ebá, nia hanaran OI nu’udar “Universidade gerilla”—espasu nakloke atu aprende no estuda gerillia hodi absorve esperiénsia hosi nasaun seluk no kahur fali hodi aliña ho realidade Timór nian. Lisaun susar ne’ebé aprende iha arena ida-ne’e la’ós esperiénsia baibain; Ida-ne’e mak fatin ne’ebé formula estratéjia foun Rezisténsia, iha baze bé rahun tanba tempestade konflitu.

Iha loro-matan manas nia okos, viajen ida lori Kay Rala Xanana Gusmão ba kotuk iha tempu uluk, konsidera fatin ne’e rai hela memória istórika bé kle’an: pontu partida ba reorganizasaun funu nian durante era rezisténsia, no mós dalan atu haruka dokumentu importante sira ba rai-li’ur liuhosi Monseñor Martinho da Costa Lopes. Iha rai Mehara nian, iha ninia eis-tropa sira nia prezensa, Xanana vizita fali pájina sira istória nian—diskute no konta  filafali istória iha estratéjia luta ba independénsia Timor-Leste nian.

Hafoin konta memória memória pasadu, viajen kontinua ba Postu Administrativu Tutuala hodi han meúdia iha Pouzada. Iha ne’ebá, situasaun manas maibé fresku ho rai-ulun ninia anin ne’ebé furak simu vizitante sira. Labarik lokál sira faan artezanatu tradisionál sira—kelu, kadeli tradisionál—ba vizitante sira. Depois almosu, grupu ne’e sai. Maibé, minibus ne’ebé tula Xanana derrepente de’it labarik sira ho antuziazmu oferese sira-nia sasán. Konversa amigavel ida mosu, akompaña ho hamnasa.

“Hira?” Xanana husu. “Dolar rua”, labarik balun hatan, enkuantu sira seluk hakilar “dolar tolu”. Xanana foti sasan sira ne’e no selu. Hare ida ne’e, labarik balun mós hakilar ho laran haksolok, “Ida ne’e tán, ho folin dollar tolu” Hosi kareta laran, ho hamnasa, Xanana lolo liman hodi entrega tan osan hodi sosa hotu sasan balun hosi labarik sira. Ho fuan ne’ebé nakonu ho manas, konvoi hosi Tutuala ba Lospalos kontinua perkursu ho kondisaun seguru no hakmatek.

Comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

News Feed