by

Diskursu ofisiál SECOMS Expedito Loro Dias Ximenes iha komemorasaun loron nasionál feto 3 de Novembru

DISKURSU OFISIÁL

Komemorasaun Loron Nasionál Feto 3 de Novembro

Sua Exelénsia Ministra Edukasaun, Señora Dulce de Jesus;

Reprejentante UN Women Timor Leste, señora Lumena Freitas;

Embaixador Portugal, Dr. Duarte Bué Alves;

Diretó Ezekutivu AMRT, Señor Jorge Alves “We Moris”;

Membru Parlamentu Nasionál;

Señor Veteranu;

Konvidadus sira hotu;

Espesialmente ba feto Timor-Leste sira; ho orgullu no fó onra ba ita-boot sira;

Bomdia;

Ohin loron 6 fulan-Novembru, ita hanoin hikas loron nasionál Feto, ne’ebé monu iha loron 3 fulan-Novembru foin lalais ne’e; ita halibur hamutuk iha momentu importante no orgullu ne’e, hodi komemora Loron Nasionál Feto, ne’ebé organiza hosi Arkivu no Muzeu Rezisténsia Timorense—loron istóriku ida ne’ebé dedika ba hanoin hikas ho firme, matan-been, raan no serbisu hosi feto sira iha istória luta Timor Leste nian. Lori nono Governu konstitusionál nia naran, dala-ida tán hato’o Parabens ba Feto Timor sira, no hodi apresia ba eventu ne’e.

Exelénsia sira,

Bainhira ita haree fali ba loron nakukun iha konflitu no funu nian ne’ebé ita-nia rai enfrenta, ita labele haluha realidade todan ida katak feto sira mak grupu ne’ebé vulneravel liu, maibé sira hatudu reziliénsia mentál ne’ebé estraordináriu. Durante funu sivíl no okupasaun nia laran, feto Timor lori responsabilidade ida ne’ebé todan tebes. Sira sai vítima ba intimidasaun, violénsia, lakon ema ne’ebé sira hadomi no trauma maka’as hosi konflitu armadu.

Iha sofrimentu hirak ne’e, mosu eroiña sira ba luta libertasaun nasionál. Ita hanoin hikas ita nia eroiña—Maria Tapó, reprejenta feto sira seluk, hamriik iha liña oin nu’udar símbolu ba sakrifísiu ho absoluta. Eroiña Maria Tapó lakon nia vida tanba defende rai ida ne’e, hodi reprezenta feto rihun sira seluk ne’ebé sofre ho destiñu hanesan—balun mate iha kampu funu, seluk hetan torturasaun fíziku no mentál, no ohin loron sira-seluk sei luta atu kura kanek pasadu nian.

Maibé, hosi sofrimentu hirak-ne’e, mosu lisaun morál boot ida: Feto Timor-Leste nia prinsípiu la nakdoko. Sira luta hamutuk ho mane sira, ho fiar ida ne’ebé metin: katak Timor Leste ida-ne’e tenke livre. Fiar ida-ne’e prova katak, liberdade ne’ebé ita hetan la fasil maibé kontribui mós hosi feto sira-nia susar no terus.

Exelénsia sira,

Agora, pájina istória nian hatudu no nakfilak ona. Iha periódu independénsia, estadu Timor Leste lori responsabilidade morál ho konstitusionál atu respeita no proteje dignidade no valór feto nian. Nono Governu konstitusionál lideradu hosi Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão komprometidu atu garante feto sira-nia direitu hanesan ho mane sira iha aspetu hotu-hotu.

Feto sira-nia reprezentasaun iha órgaun lejislativu, ezekutivu no judisiáriu no mós iha nivel lideransa lokál nu’udar rekoñesimentu konkretu ida ba sira-nia kapasidade lideransa. Polítika nasionál no enkuadramentu legál mak meius ida hodi proteje diskriminasaun hotu-hotu, kombate violénsia bazeia ba jéneru no garante justisa sosiál ba sidadaun tomak lahó exesaun.

Ohin loron, ita-nia estadu konsidera Feto Timor nu’udar xave ba dezenvolvimentu nasionál. Sira-nia kontribuisaun pozitivu tebes hodi habelar iha área estratéjiku oioin, hanesan primeiru—Edukasaun no Saúde katak: sai edukadór no pesoál médiku ne’ebé importante iha liña oin hodi eduka no tau matan ba jerasaun sira iha futuru. Segundu—Ekonomia no Empreendedorizmu katak: Mobiliza ekonomia kriativu, halo kooperativa iha baze hodi apoia reziliénsia família nian. Terseiru—Diplomasia no Dame: Partisipa ativu iha forum internasionál sira, lori aspirasaun kona-ba dame, ekonomia no aspeitu hotu-hotu iha palku globál. Transformasaun ida ne’e prova katak Timor-Leste nia progresu hetan partisipasaun no envolvimentu hosi feto potensiál sira.

Exelénsia sira;

Atu taka diskursu ofisial ida ne’e, ha’u hakarak reafirma katak estadu sei hamriik nafatin ho feto sira. Apoiu governu nian nunka menus iha setór edukasaun no saúde, protesaun legál no kria oportunidade ekonómiku inklui setór vital sira seluk ho ekuitativu.

Mai ita komemora Loron Nasionál Feto nu’udar reflesaun koletiva ida atu kontinua fó onra, proteje no hakbi’it feto Timoroan sira ba futuru nasaun nian.

Ba feto hotu-hotu iha rai ida ne’e: la’o nafatin ho responsabilidade tanba ho responsabilidade, Timor Leste nia futuru sei nabilan nafatin.

Parabens ba Feto Timor Leste

Obrigadu wa’in !!!

Comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

News Feed