by

Diskursu ofisial SECOMS Expedito Loro Dias Ximenes iha semináriu internasionál kona-ba Bridging Minds: ai for a sustainable Timor Leste hosi UMN

MÍDIA SECOMS (DILI) — Nono Governu Konstitusionál, lideradu hosi Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão, liuhosi Sekretaria Estadu ba Komunikasaun Sosiál (SECOMS) agradese ba Universidade Multimedia Nusantara ne’ebé organiza eventu ne’e, Agradese mós ba partisipante hotu iha oportunidade importante ne’e atu forma Timor Leste nia dalan ba future iha área teknolójia ninian. Tema vizionáriu no krusiál ba dezenvolvimentu teknolójia nasionál kona-ba Bridging Minds: AI for a sustainable Timor Leste.

Timor-Leste hamriik ho istória nu’udar nasaun ne’ebé moris hosi korajen, iha-ne’ebé, sékulu ida-ne’e sukat ho kapasidade intelektuál no dijitál. Artifisiál Intelijénsia mak forsa xave ida iha transformasaun globál, nune’e dezafiu boot liu nasaun nian mak atu halo ponte ba hanoin sira-ne’e liuhosi liga potensiál rekursu umanu ho teknolojia avansadu hodi kria dezenvolvimentu sustentável.

Oportunidade konkretu eziste liuhosi utilizasaun AI, ne’ebé oferese saltu kuántiku iha setór oioin ne’ebé krítiku ba Timor-Leste. Setór agrikultura sustentável bele aproveita análize dadus ho presizaun hodi halo predisaun ba padraun tempu, optimiza produsaun merkadoria lokál no mantein seguransa ai-han nasionál iha ameasa mudansa klimátika. Iha edukasaun no dezenvolvimentu rekursu umanu, teknolojia bazeia ba AI bele personaliza aprendizajen, loke asesu ba alfabetizasaun ho kualidade no hamenus lakuna entre área urbana no rurál.

Maibé, hanesan polítiku no akadémiku, tenke mantein postura krítiku iha onda avansu teknolójiku tanba AI lori risku sistémiku. Algoritmu globál risku tau iha valór lokál, lian no matenek. Aleinde ne’e, prezensa hosi konteúdu no dezinformasaun hamosu hosi mákina; iha potensiál atu sobu integridade hosi komunikasaun públika no sobu solidariedade sosiál.

Prinsípiu fundamentál tenke kaer metin teknolojia. Sosiedade Timor-Leste labele kontrola, dita ka define hosi algoritmu tanba autonomia morál, pensamentu krítiku no empatia umana nu’udar domíniu absoluta ema no nunka bele troka hosi Artifisiál Intelijénsia. AI dezeña atu habelar kapasidade ema nia hanoin, la’ós atu troka ema nia dignidade no ezisténsia rasik.

Hodi formula baze étika, relevante tebes atu banati tuir, Papa Leão nia reflesaun, defende makaas dignidade justisa, sosiál no liberdade umana iha revolusaun industriál. Aprosimasaun tenke aplika iha era atuál revolusaun dijitál. Prezensa AI tenke sujeita ba moralidade universál, serbí bem komún hodi halakon ki’ak no dezigualdade no respeita dignidade umana atu nune’e inovasaun teknolójiku hametin ema nia liberdade iha hanoin no direitu umanu, envezde restrinje ka manipula sira.

Atu realiza vizaun ne’e, Sekretaria Estadu Komunikasaun Sosiál promove literasia dijitál liu-liu kriasaun Plataforma dijital iha nível eskola sekundaria no autoridade suku nune’e aumenta koñesimentu estudante no komunidade sirasi.

Kuadru regulamentár ideál ba protesaun dadus pesoál no étika Artifisiál Intelijénsia ba Timor-Leste tenke harii iha baze soberania nasionál, protesaun direitus umanus no respeitu ba valór no kultura lokál.

Implementasaun ba enkuadramentu regulatóriu ida-ne’e bele trasa liuhosi pilar xave oioin hanesan;

Pilar dahuluk—estabelesimentu Lei Protesaun Dadus Pesoál ida ne’ebé komprensivu. Regulamentu ida-ne’e tenke fó ba sidadaun sira kontrolu tomak ba sira nia dadus pesoál, inklui direitu atu asesu, hadi’a no hamoos dadus ne’ebé halibur hosi entidade públika no privada. Lei ida-ne’e tenke manda prinsípiu transparénsia iha rekolla dadus, hodi ezije kualkér instituisaun ne’ebé prosesa sidadaun sira nia dadus tenke hetan konsentimentu informadu no garante seguransa dadus hosi ameasa hacking ka mal uzu transfronteirisu.

Pilar daruak—estabelesimentu hosi Matadalan Nasionál Étika AI nian ne’ebé fó énfaze ba AI ne’ebé sentradu iha ema. Matadalan sira-ne’e tenke garante algoritmu no sistema intelijente ne’ebé adota nu’udar instrumentu atu habelar kapasidade umanu, la’ós atu dita ka kontrola sidadaun sira-nia moris. Prinsípiu justisa no responsabilizasaun tenke mantein atu asegura sistema AI la hamosu diskriminasaun ka habelar dezigualdade sosiál, partikularmente iha setór vital hanesan saúde, edukasaun no serbisu públiku.

Pilar datoluk—hametin soberania dadus no protesaun patrimóniu kulturál. Maioria teknolojia no modelu AI nian dezenvolve iha rai-li’ur, regulamentu tenke asegura dadus estratéjiku nasionál—partikularmente relasiona ho propriedade intelektuál, lian rejionál no matenek lokál—la hetan esplorasaun unilateralmente hosi korporasaun globál. Dezenvolvedor teknolojia estranjeiru ne’ebé opera iha Timor-Leste tenke hetan enkorajamentu atu respeita identidade kulturál lokál no adere ba padraun étika ne’ebé aplikavel ba komunikasaun sosiál.

Pilar dahaat—estabelesimentu hosi órgaun supervizaun independente ka autoridade reguladora dijitál. Regulamentu ideál sei la efetivu bainhira laiha órgaun supervizaun ho autoridade atu halo auditoria ba utilizasaun algoritmu AI, monitoriza konformidade ho indústria teknolojia no impoin sansaun rigorozu ba violasaun privasidade dadus. Orgaun ne’e mós iha kna’ar atu eduka públiku hadi’a literasia dijitál iha fatin hotu-hotu hosi área urbana to’o área rurál.

Liuhusi sinerjia entre protesaun dadus rígor, étika bazeia ba dignidade umana no fiskalizasaun institusionál forte, Timor-Leste bele hetan benefísiu sustentável hosi avansu teknolójiku sein lakon identidade no soberania nasionál.

Ikus-liu, Nono Governu konstitusional kontinua apoiu Institutu superior sira hosi rai-laran no rai-liur ne’ebé promove nafatin literasia dijitál ba timoroan sira hodi hadia di’ak liu-tán setór Edukasuan.

Obrigadu !!

Comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

News Feed