LOSPALOS (MÍDIA SECOMS) — Loron 21 fulan-Setembru tinan 2026. Iha foho Paicau nia okos bé nakonu ho natureza matak no furak, nakfilak sai tiha paisajen bé hamout ema ne’on hodi hanoin bebeik rai bé Komandante-Em Xefe Kay Rala Xanana Gusmão hosik dekada barak.
Xanana Gusmão fila fali ba rai bé uluk sai fatin formasaun gerillia no halo konseitu ba estratézia funu nian atu hasoru funu maluk sira. Vizita ne’e nu’udar peregrinasaun natureza ida ba istória nia abut, loron ida de’it molok nia sai ba Mehara hodi komemora nia enkontru ho Bispu Martinho da Costa Lopes iha loron 22 fulan-Setembru tinan 1982.
Lagoa Iralalaro mak sai sasin ba Komitiva ki’ik bé tula líder ne’e ho karreta Estadu nian to’o laletek foho Paicau nian. Lagoa Iralalaro hakmatek hodi hateke tuir la ho mensajen ruma, nonook de’it maibé fó valor apresiasaun. Ho rai-rahun mutin bé hafalun ekipa tomak hosi suku Muapitine to’o área Iralalaro nian, maibé liu de’it metru sia-nulu resin to’o fatin ne’ebé Xanana vizita ba, sente duni anin malirin hosi foho Paicau nia is bé prontu simu nia ho ksolok wa’in.
Vizita ne’e iha sentimentu májiku ida—hanesan foho Paicau bolu Xanana, hanesan foho Paicau ho nia paizajen saudades ona ba nia, ne’ebé nia pasa tinan barak hamutuk ho nia durante Timor-Leste nia funu ba ukun rasik-an.
Saudade ne’e palpável: bainhira Xanana vizita, ai-tahan, duut no fatuk hotu-hotu hakmatek, la iha loro-matan nia naroman tanba ai-tahan bé mahar, refreska Komandante Em-Xefe nia viajen ho nia ekipa. Iha mahon nia okos, hale’u ho ai-laran no tapete ai-tahan, jornalista sira rona ho hakfodak ba Xanana nia esplikasaun. Situasaun ne’e májiku tebes, hanesan buat hotu akontese iha dékada haat liubá.
Iha ai-laran lulik nia nonook, iha-ne’ebé veteranu sira bé uluk la’o hamutuk ho Xanana tur hela, Komandante loke espasu lembransa nian. Iha autor letra sira nia oin, Xanana reafirma sentidu loloos luta nian:
“Ha’u lori jornalista sira mai iha ne’e la’ós atu hatete katak ha’u mak responsavel ba funu ka katak ha’u partisipa iha ida-ne’e. Eroi loloos maka povu. Soldadu sira ne’ebé sei moris apoia diretamente ha’u nia viajen. Laiha roupa, hahán, bee, ka ai-moruk. Buat sira-ne’e hotu hanesan memória de’it.”
Maski rezisténsia hasoru situasaun militár difisil iha inísiu dékada 1980, Xanana afirma katak lideransa rezisténsia la para maibé buka dalan foun atu reorganiza luta. Iha tinan 1981, reorganizasaun hahú iha Lalini sai nu’udar parte krusiál ba esforsu atu hametin filafali estrutura rezisténsia ne’ebé envolve Frente Armada, Frente Klandestina no Frente Diplomátika.
Reorganizasaun ne’e la akontese iha kondisaun fásil. Lideransa no funu-na’in sira tenke atravesa foho, ai-laran, poposaun no área remota sira hodi buka kontaktu, avalia situasaun no determina se estrutura rezisténsia iha área ne’e sei moris ka lae?
Foho Paichau sai fatin subar memória jornada hosi Komandante Em-Xefe Kay Rala Xanana Gusmão ho nia kolega funu na’in sira iha Ponta Leste, ka bainbain habolun ho Inur Lorosa’e.
Veteranu Acacio da Silva “Maukoliha”, dehan, dalan todan bé Xanana foti bainhira nia to’o iha Ponta Leste, hosi Loré, Laiara, Paichau, Mehara no depois ba Oi.
“Bainhira maun boot mai iha Ponta Leste, hosi Loré mai to’o iha Laiara, hosi ne’e mak mai iha Paichau. Depois ami lori maun boot bá Maubelis no Malaka, depois sira bá to’o Liurai Miguel nia uma iha Mehara no liu bá Oi. Iha Oi mak maun boot estuda funu,” Maukoliha konta.
Tuir ninia depoimentu, hafoin Oi, Xanana kontinua ninia viajen ba Behe, fatin bé Mateus ho Alberto hela iha momentu ne’ebá, hodi koko membru sira-nia kapasidade atu kesi fali lasu luta nian. Maukoliha hanoin hikas pezu kálkulu estratéjiku iha tempu ne’ebá, bainhira inimigu mai ho forsa tomak enkuantu funu-na’in sira tenke movimenta ho kilat bé limitadu:
“Dala barak ita-nia foin sa’e sira dehan funu ne’e fásil, maibé ami hateten katak difísil. Inimigu iha forsa boot, más ami la’o ho maun ne’e ho kilat la to’o sanulu. Ami halo manobra oioin hodi labele tiru malu ho inimigu,” nia dehan.
Iha kilat-musan no ameasa militár nia leet ho ekipamentu modernu, maibé solidariedade iha ai-laran bé maka’as sai hanesan eskudu umanu. Maukoliha hanoin hikas oinsá Xanana nu’udar lideransa bé tau-matan ba funu na’in sira be kanek ho ai-moruk tradisionál:
Maukoliha lembra katak, Cornelio Gama “L7” hetan kanek bainhira bomba nakfera no kanek liman, enkuantu Komodoro Higino das Neves hetan kanek iha hirus matan. Xanana ajuda no fó tratamentu ho aimoruk tradisionál.
“Hahalok di’ak ne’ebé maun Xanana halo la’ós buat foun, maibé la’o ona dezde nia tempu uluk iha ai-laran. Nia iha ai-han uitoan, hatais uitoan, no nia fahe ba labarik sira ne’ebé presiza.”
Iha memória seluk bé fahe iha foho Paichau, Xanana Gusmão fó sai mós enjeñu hosi tátika sobrevivénsia sivíl nian. Nia hanoin hikas oinsá rezidente sira dalaruma uza atu hasa’e bandeira mean no mutin iha sira nia uma, inklui iha fahi-luhan, hodi lohi inimigu nia espiaun sira.
“Ida ne’e mak luta povu ida ne’e nian,” dehan Xanana Gusmão.
Ba jerasaun agora no futuru, foho Paichau liu fali pontu ida iha mapa Lautém nian. Nia nu’udar arkivu moris memória koletiva Timor-Leste—símbolu reorganizasaun, sinseridade sakrifísiu no esperansa lori nasaun ne’e ba odamatan independénsia nian.
Bainhira esplikasaun hotu no Komandante Em Xefe nia ain-hakat sai hosi tapete ai-tahan matak hosi ai sira bé fó mahon ba loron reflesaun ne’e, paizajen foho Foho Paicau husik hela eroi boot Komandante Em-Xefe Kay Rala Xanana Gusmão, bé hein tinan barak husik hela legadu ida dura hosi memória sira bé labele esplika.
Lagoa Iralalaro bé hakmatek tebes, simu ho ksolok wa’in, tanba Komandante-Em Xefe ba deskansa iha lagoa Iralalaro nia matak, han meúdia nian iha paisajen furak nian. Xanana la mesak, Xanana hamutuk ho natureza Timor nian iha ponta leste.
Hirak ne’e hotu, husik ba, istória mak fó lembransa de’it, memória mak hamoris imajinasaun tanba realidade hatudu ona katak, Timor Leste ukun-an tiha ona, kaer rasik ona nia kuda talin hodi luta nafatin maski ekipamentu funu nian la favorase maibé fiar an hodi la’o ba oin tanba konsiente katak funu ne’e hamutuk hosi Timoroan ida ba timoroan tomak. Viva Timor Leste !!!












Comment