DILI (MÍDIA SECOMS) — Sekretáriu Estadu Komunikasaun Sosiál (SEKOMS), Expedito Loro Dias Ximenes husu ba membru Asosiasaun Jornalista sira, editor no jornalista sira atu hametin prinsípiu jornalismu ne’ebé akuradu, seguru no bazeia ba faktu iha kobertura kona-ba Scam Call Center iha Timor-Leste.
Asuntu ne’e hato’o iha diskursu formal ho tema “Hametin Jornalismu Akuradu no Seguru iha Kobertura Scam Call Center iha Timor-Leste”.
SEKOMS hateten, tema ida-ne’e importante tebes tanba scam call center la’os de’it problema fraude finanseira, maibé bele envolve teknolojia, krime sibernétiku, movimentasaun osan, dadus pesoál, rede kriminal no iha kazu balu atividade kriminal transnasionál.
“Iha fulan Jullu 2026, PCIC relata operasaun rua iha Dili ne’ebé rezultadu iha detensaun ema na’in-52 ne’ebé suspeitu envolve iha sentru fraude online. Autoridade sira mós konfiska telefone, laptop no osan, no investigasaun kontinua”, nia dehan.
Nia hatutan, situasaun ne’e hatudu katak papél mídia no jornalista sai importante liután atu ajuda públiku komprende saida mak akontese, oinsá fraude ne’e opera no oinsá komunidade bele proteje an.
Iha perspetiva SECOMS nian, kobertura kona-ba scam call center presiza hametin prinsípiu ida
Jornalista tenke halo verifikasaun, buka fonte independente, dokumentu no separa klaramente entre faktu, alegasaun no suspeita.
“Se autoridade dehan ema ida ‘suspeitu’, mídia tenke kontinua uza termu suspeitu, no la’os transforma diretamente sai ‘kriminozu’ molok prosesu justisa remata”, nia subliña.
Nia esplika, iha área krime sibernétiku, evidénsia bele iha forma dijitál no informasaun bele muda ka sai lalais liuhosi media sosiál. PCIC nia Unidade Cibercrime rasik iha responsabilidade atu investiga fraude online, burla informátika no analiza forense ba dispozitivu eletróniku.
Tanba ne’e, kooperasaun entre jornalista, editor no instituisaun relevante importante tebes.
SEKOMS mós alerta kona-ba seguransa jornalista. Kobertura scam call center bele lori jornalista ba ambiente ne’ebé iha risku.
“Jornalista la presiza konfronta suspeitu, tama ba fatin suspeitu sein autorizasaun, ka tenta investiga mesak iha situasaun ne’ebé bele ameasa nia seguransa rasik. Antes ba kobertura, redasaun tenke halo avaliasaun risku no define kontaktu emerjénsia”, nia dehan.
Nia hatutan, depois kobertura, dokumentu, gravasaun no fonte konfidensiál tenke hetan protesaun apropriada inklui seguransa dijitál.
“Proteje jornalista signifika mós proteje liberdade imprensa. Iha Índise Liberdade Imprensa Mundiál 2026, Timor-Leste klasifika númeru 30 husi nasaun no territóriu 180, ho pontu 75.29, aumenta husi pozisaun 39 iha 2025”, nia hateten.
Maski RSF nota katak jornalista sira iha Timor-Leste jeralmente livre atu relata notísia, maibé sei hasoru formas presão no intimidasaun balu.
Iha kobertura scam call center, jornalista labele haluha direitu no dignidade vítima. Vítima la bele trata hanesan parte ida husi problema. Sira mak ema ne’ebé bele lakon osan, dadus pesoál no hasoru presaun emosionál.
“Tanba ne’e, mídia tenke evita victim blaming, proteje identidade vítima bainhira presiza, no labele publika OTP, PIN, password, númeru konta bankária ka dokumentu pesoál”, nia husu.
SEKOMS haree Editor Club nu’udar plataforma importante atu promove jornalismu bazeia ba faktu, verifikasaun no responsabilidade públika hodi ajuda komunidade prevene scam.












Comment